TRƯỜNG CHÍNH TRỊ LÊ DUẨN

 

ThS. Nguyễn Thị Chính
Khoa Nhà nước và pháp luật

 
     Trong bối cảnh khi cả nước đang xây dựng một xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời thì một mô hình học tập từ cơ sở đã được hình thành, đó là “Trung tâm học tập cộng đồng”. Trung tâm học tập cộng đồng không phải là mô hình hoàn toàn mới ở Việt Nam. Trước đây, ở một số cộng đồng dân cư đã có các thiết chế văn hoá - giáo dục như nhà Rông, đình làng… Đây là nơi hội họp, địa điểm sinh hoạt chung của cộng đồng, là nơi chuyển giao, tiếp nhận các kinh nghiệm văn hoá, xã hội, lao động sản xuất. Trung tâm học tập cộng đồng là sự kế thừa, phát huy các yếu tố tích cực của các thiết chế truyền thống, đồng thời có bước phát triển mới về chất, được thiết kế hoàn thiện hơn, phù hợp hơn với điều kiện, hoàn cảnh hiện nay, với ý tưởng của thời đại.
     Theo Quyết định số 09/2008/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 24/3/2008 ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Trung tâm học tập công đồng tại xã, phường, thị trấn quy định: Trung tâm học tập cộng đồng là cơ sở giáo dục thường xuyên trong hệ thống giáo dục quốc dân, là trung tâm học tập tự chủ của cộng đồng được tổ chức trên địa bàn xã, phường và thị trấn, có sự quản lý, hỗ trợ của Nhà nước. Trong giai đoạn thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay, trung tâm đang được đánh giá là mô hình giáo dục ở cộng đồng có hiệu quả trong việc thực hiện mục tiêu “Giáo dục cho mọi người” và xây dựng “Xã hội học tập”. Với phương thức tổ chức: học trong thực tiễn, học bằng thực tiễn, học theo nhu cầu của thực tiễn, trung tâm học tập cộng đồng đang trở thành mô hình giáo dục có tác dụng nâng cao dân trí, phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương, góp phần phát triển cộng đồng bền vững, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thì việc phát triển trung tâm học tập cộng không chỉ là nhiệm vụ giáo dục mà còn là giải pháp chính trị – xã hội nhằm rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các vùng.
Xã Đakrông, tỉnh Quảng Trị được thành lập theo Nghị quyết số 1680/NQ-UBTVQH15 ngày 16/06/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Trị năm 2025, hợp nhất toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các xã Ba Nang, Tà Long và Đakrông cũ. Đây là xã có nhiều người đồng bào dân tộc thiểu số miền núi sinh sống (chủ yếu là dân tộc Vân Kiều và Pa Cô). Trước sáp nhập, các Trung tâm học tập cộng đồng này đặt dưới sự quản lý của 3 xã; sau khi sáp nhập, Trung tâm nằm dưới sự quản lý của xã Đakrông mới. Việc thành lập xã mới vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ dẫn đến những thay đổi trong công tác quản lý đối với trung tâm học tập cộng đồng trên địa bàn xã.
     1. Kết quả đạt được
     Thứ nhất, tổ chức thực hiện có hiệu quả công tác xoá mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ, củng cố chất lượng phổ cập giáo dục; tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức nhằm mở rộng hiểu biết, nâng cao nhận thức và cải thiện chất lượng cuộc sống của Nhân dân trong cộng đồng; phối hợp triển khai các chương trình khuyến công, khuyến nông, khuyến ngư và các dự án, chương trình tại địa phương.
     Trong những năm qua, Trung tâm học tập cộng đồng tại địa phương đã phát huy được vai trò trong việc nâng cao dân trí, đào tạo, phổ biến kiến thức và kinh nghiệm cho người dân đặc biệt trong công tác xóa mù chữ, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân là đồng bào dân tộc thiểu số. Trong thời gian từ năm 2020 - 2024, mỗi năm trung tâm học tập cộng đồng ở mỗi xã (trước khi sáp nhập) mở được từ 01 đến 02 lớp xóa mù chữ cho người dân và một số lớp dạy nghề sơ cấp. Bên cạnh việc mở các lớp xóa mù chữ cho người dân, Trung tâm còn tổ chức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua nhiều hình thức khác nhau như sử dụng loa truyền thanh, phát tài liệu, thông qua tổ chức các chương trình văn hóa, văn nghệ trong các dịp lễ, ngày hội của người dân trên địa bàn. Nội dung tuyên truyền đi sâu vào những vấn đề thường gặp ở địa phương như tình trạng tảo hôn, kết hôn không đăng ký, bạo lực gia đình... qua đó, góp phần giáo dục và củng cố thêm sự hiểu biết, am hiểu về pháp luật cho bà con trên địa bàn.
     Ngoài ra, Trung tâm còn là nơi phối hợp các đơn vị triển khai các chương trình khuyến công, khuyến nông, khuyến ngư và các dự án, chương trình tại địa phương. Đến nay, các mô hình học tập và đặc biệt là trung tâm học tập cộng đồng đã làm “bà đỡ” giúp nhiều người dân ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, góp phần xoá đói giảm nghèo hiệu quả, đồng thời, tạo ra sự chuyển biến tích cực trong giáo dục, đào tạo, dạy nghề và đã có những đóng góp đáng kể vào công cuộc xây dựng kinh tế - xã hội tại địa phương. Bên cạnh đó, Trung tâm còn tư vấn, cung cấp thông tin, giới thiệu nguồn tin, cách thức tiếp cận với thông tin cho người dân tại địa phương về các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các chương trình hỗ trợ xóa đói giảm nghèo, xuất khẩu lao động, những chính sách ưu đãi đối với người đồng bào dân tộc thiểu số tạo cơ hội việc làm cho họ. Kết quả là những năm gần đây, trên địa bàn đã có người dân là đồng bào thiểu số được xuất khẩu lao động ở nước ngoài (tính đến hiện tại có 7 người) đem lại thu nhập đáng kể. Trung tâm còn là nơi liên kết, phối hợp với các chương trình, tổ chức thiện nguyện  nhằm tranh thủ, kết nối sự hỗ trợ tối đa của xã hội. Ngoài ra, Trung tâm giữ vai trò kết nối để thực hiện các chương trình có ý nghĩa tại địa phương như xóa đói, giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xóa nhà tạm, nhà dột nát, đến nay số nhà tạm, nhà dột nát được sửa chữa là 441 nhà/ 452 nhà được phê duyệt trên toàn địa bàn xã.
   Thứ hai, tổ chức các hoạt động giao lưu văn hoá, văn nghệ, thể dục thể thao, đọc sách báo, tư vấn khuyến học, giáo dục cho con em Nhân dân địa phương, phòng, chống tệ nạn xã hội.
     Hưởng ứng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” Trung tâm đã tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ vào các dịp lễ, tết, các ngày hội của người dân trên địa bàn, qua đó vận động người dân giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương như: lễ Mừng Lúa Mới, lễ Cúng Rừng, lễ Trỉa Lúa... Các hoạt động này thu hút đông đảo người dân tham gia, đem đến cho bà con đời sống văn hóa tinh thần phong phú, góp phần xây dựng nếp sống văn minh và củng cố tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng dân cư. Ngoài ra, Trung tâm còn tổ chức kết nối với một số bản láng giềng của Lào để tạo điều kiện cho Nhân dân hai bên giao lưu, học hỏi, tăng cường mối quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa Nhân dân hai nước.
     Song song với các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, Trung tâm còn tập hợp nhiều sách báo để bà con có nhu cầu đến tìm hiểu, học tập. Trung tâm luôn cập nhật những sách mới, nội dung đề cập đến chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các sách, báo, tài liệu liên quan đến các vấn đề về kinh tế - xã hội của đất nước và địa phương để đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của Nhân dân trên địa bàn. Hằng năm, phối hợp với các đơn vị trên địa bàn tổ chức “Ngày hội đọc sách”, “Tuần lễ học tập suốt đời” thu hút khá đông đảo người dân tham gia.
     Thứ ba, điều tra nhu cầu học tập của cộng đồng, xây dựng nội dung và hình thức học tập phù hợp với điều kiện cụ thể của từng nhóm đối tượng.
Hằng năm, Trung tâm phối hợp với các đơn vị liên quan điều tra nhu cầu học tập của người dân trên địa bàn, qua đó nắm bắt tình hình và có kế hoạch triển khai thực hiện. Qua việc nắm bắt nhu cầu và đặc điểm, tình hình của địa phương, xây dựng nội dung và hình thức học tập phù hợp với nhu cầu người dân trên địa bàn. Với đặc điểm là địa phương có nhiều người đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trình độ dân trí chưa cao, nhận thức pháp luật còn hạn chế nên việc xây dựng kế hoạch học tập của Trung tâm phải phù hợp với đặc điểm tình hình, với sự hiểu biết của bà con. Bên cạnh việc xây dựng chương trình, còn chú trọng đến việc xây dựng đội ngũ giảng dạy. Thực hiện bố trí đội ngũ giảng dạy là giáo viên, bộ đội biên phòng, ưu tiên những người vừa biết tiếng Kinh, vừa biết tiếng Vân Kiều, Pa Cô để thuận lợi trong giao tiếp, trao đổi và nắm bắt thêm tình hình. Thời gian qua, Trung tâm đã xây dựng các nội dung học tập phù hợp như: xóa mù chữ, bổ túc văn hóa, học các kiến thức liên quan đến sản xuất, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Hình thức học tập được thiết kế linh động, đảm bảo bà con có cơ hội tiếp cận như học ban ngày, ban đêm và cả những ngày thứ bảy, chủ nhật. Trung tâm cử cán bộ đến các điểm trường, các nhà văn hóa từng thôn, bản để giảng dạy.
     Thứ tư, quản lý tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị của Trung tâm theo đúng quy định của pháp luật.
Công tác quản lý tài chính, cơ sở vật chất của trung tâm được thực hiện theo đúng quy định. Hằng năm, chính quyền địa phương phối hợp với các cơ quan chức năng kiểm tra công tác quản lý tài chính, cơ sở vật chất tại Trung tâm, qua đó, nắm bắt tình hình và có giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Trung tâm có Ban Giám đốc có đủ, đúng cơ cấu thành phần theo quy định: có 01 giám đốc là Phó Chủ tịch UBND xã, 01 Phó Giám đốc thường trực là công chức van hóa xã hội, 01 Phó Giám đốc là hiệu trưởng trường học, 01 kế toán và 01 thủ quỷ là kế toán và thủ quỷ của UBND xã kiêm nhiệm theo quy định tại Quyết định số 09/2008/QĐ-BGDĐT ngày 24/3/2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Trung tâm học tập cộng đồng tại các xã, phường, thị trấn. Khi có thay đổi về nhân sự Ban giám đốc được kiện toàn kịp thời đảm bảo số lượng.
     2. Một số khó khăn
     Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tế trung tâm vẫn còn gặp nhiều khó khăn như: Hình thức hoạt động chưa thực sự đa dạng, chủ yếu mới chỉ dừng lại ở các hoạt động truyền thống giảng dạy xóa mù chữ, kêu gọi các hoạt động thiện nguyện; chưa phát huy hết vai trò của già làng, trưởng bản trong việc động viên, khuyến khích bà con tham gia một số hoạt động. Việc sáp nhập, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thành lập xã mới với nhiều nội dung công việc mới đã phần nào ảnh hưởng đến công tác chỉ đạo đối với hoạt động của Trung tâm. Đội ngũ cán bộ, công chức có sự thay đổi, công chức mới chưa nắm hết công việc và đặc thù tại địa phương nên khó khăn trong thực hiện và đề xuất. Cơ sở vật chất đã xuống cấp chưa được cải tạo và sửa chữa.
     Theo số liệu thống kê của Phòng Văn hóa – xã hội Đakrông, trước khi thực hiện sáp nhập xã, mỗi xã đều có trung tâm học tập cộng đồng. Sau khi sáp nhập 3 xã Ba Nang, Tà Long và Đakrông thành xã Đakrông (mới), Trung tâm học tập cộng đồng đặt tại xã Đakrông. Tuy nhiên, cơ sở vật vất và trang thiết hầu hết đã bị xuống cấp. Một số thiết bị được cấp cách đây 5 năm nhưng đã hư hỏng hoàn toàn như máy tính xách tay, loa di động.
Kinh phí hoạt động thường xuyên tại mỗi trung tâm của xã (cũ) trước khi sáp nhập là 22.500.000 đồng, trong đó chi phụ cấp cho ban quản lý là 10.800.000 đồng, số tiền còn lại chi hoạt động của Trung tâm trong 1 năm là 11.700.000 đồng. Kinh phí hạn hẹp ảnh hưởng đến việc tổ chức các hoạt động của Trung tâm.
     3. Giải pháp
     Để nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của Trung tâm học tập cộng đồng góp phần tạo bình đẳng trong cơ hội tiếp cận giáo dục thường xuyên, thúc đẩy học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập từ cơ sở, từng bước phát huy vai trò của Trung tâm học tập cộng đồng trong việc cung cấp các chương trình giáo dục thường xuyên thiết thực, chất lượng và hiệu quả để nâng cao dân trí, gia tăng năng suất lao động, nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống, góp phần phát triển kinh tế xã hội, xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã cần thực hiện các giải pháp sau:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng đối với Trung tâm học tập cộng đồng trên địa bàn xã. Các cấp ủy đảng cần tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo việc xây dựng và phát triển Trung tâm học tập cộng đồng gắn liền với mục tiêu xây dựng xã hội học tập. Quan triệt các quan điểm của Đảng, Đảng bộ xã cần ban hành những chủ trương kịp thời để định hướng hoạt động của các trung tâm, chủ trương đó vừa đảm bảo chấp hành đúng các quy định của Đảng, Nhà nước vừa phù hợp với xã miền núi đặc thù với đa số người đồng bào dân tộc thiểu số để hướng đến sự phát triển bền vững và hiệu quả. Trên cơ sở tại Quyết định số 1716/QĐ – TTg ngày 31/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đến năm 2030 và Kế hoạch của tỉnh Quảng Trị, chính quyền xã cần tăng cường công tác chỉ đạo để cụ thể hóa các nội dung theo quy định và phù hợp với tình hình thực tiễn. Thực hiện các nội dung chỉ đạo của chính quyền xã, trung tâm chủ động thực hiện các hoạt động của mình nhằm phát huy vai trò nòng cốt của mô hình giáo dục tại cộng đồng.
     Hai là, tăng cường sự quản lý của Nhà nước đối với Trung tâm học tập cộng đồng trên địa bàn. Trước mắt, chính quyền xã cần cử cán bộ đi kiểm tra lại hiện trạng của Trung tâm học tập cộng đồng trên địa bàn, nắm tình hình và có báo báo cụ thể, chi tiết về thực trạng của Trung tâm để làm cơ sở trong việc hoạch định và đưa ra các giải pháp phù hợp cho hoạt động. Xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý, quy chế hoạt động cho Trung tâm học tập cộng đồng để đảm bảo hoạt động hiệu quả và đúng mục tiêu. Tổ chức công tác kiểm tra, giám sát chặt chẽ việc thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng về công tác này tại địa phương. Tăng cường đầu tư về tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị cho Trung tâm, đảm bảo đáp ứng yêu cầu hoạt động và phát triển. Thực trạng trung tâm học tập cộng đồng trên địa bàn xã phần lớn đã xuống cấp, nhiều hạng mục cần được trùng tu và cải tạo. Trong thời gian sau hơn 4 tháng sáp nhập, việc phân công, bố trí chưa thực sự ổn định đã phần nào ảnh hưởng đến công tác quản lý và phát huy hoạt động của loại hình này. Vì vậy, công việc cần thiết trước mắt là kiểm kê và tu sửa lại những công trình xuống cấp, hư hỏng để bà con có địa điểm tổ chức các hoạt động sinh hoạt trong thời gian tới, phấn đấu xây dựng trung tâm thành địa chỉ tin cậy trong các hoạt động giáo dục cộng đồng tại địa phương.
     Ba là, đẩy mạnh công tác truyền thông, tuyên truyền nâng cao nhận thức về vai trò, nhiệm vụ của Trung tâm cho người dân trên địa bàn xã nói chung, người đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi nói riêng nhằm góp phần thúc đẩy học tập suốt đời của người dân, góp phần xây dựng xã hội học tập từ cơ sở. Tăng cường các hoạt động thúc đẩy học tập suốt đời tại trung tâm thông qua tổ chức các hoạt động hưởng ứng “Ngày sách và văn hóa đọc Việt Nam”; xây dựng không gian văn hóa, học tập cộng đồng gắn với phong tục, tập quán của người dân tại các thôn/ bản, nhà văn hóa, nhà truyền thống; phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong việc tuyên truyền, vận động người dân học tập suốt đời, hỗ trợ hoạt động của Trung tâm; xây dựng trung tâm trở thành hạt nhân thúc đẩy phong trào học tập suốt đời trong cộng đồng.
     Bốn là, nâng cao hiệu quả xây dựng và thực hiện các chương trình giáo dục tại Trung tâm học tập cộng đồng. Nội dung chương trình phải bám sát vào thực tiễn địa phương và nhu cầu của người học. Người dân có nhu cầu học tập khác nhau nhưng thường tập trung vào một số hướng sau: học để xóa mù chữ, học để làm giàu, học kiến thức về đời sống gia đình và xã hội. Điều kiện học tập của người dân phong phú, đa dạng, vì vậy, các nội dung phải bám sát vào đối tượng người học. Ngoài ra, cần tổ chức tập huấn cho đội ngũ cán bộ, bán cáo viên, giáo viên, già làng, trưởng bản, công an, bộ đội biên phòng. Phối hợp hoạt động giữa trung tâm học tập cộng đồng với trung tâm văn hóa – thể thao cấp xã trong việc duy trì, phát huy, thúc đẩy nét văn hóa, di sản và bản sắc cộng đồng các dân tộc thiểu số thông qua các lớp học của người dân nhằm đưa các nội dung hoạt động ngày càng đi vào chiều sâu và thực chất, đáp ứng nhu cầu của người dân, đồng thời qua đó khẳng định được vai trò của Trung tâm trong việc xây dựng xã hội học tập và bồi dưỡng nhân lực tại địa phương.
     Năm là, huy động mọi nguồn lực cho Trung tâm học tập cộng đồng. Củng cố, xây dựng, hỗ trợ cơ sở vật chất và các trang thiết bị tối thiểu để trung tâm đủ năng lực hoạt động. Thúc đẩy phối kết hợp giữa Trung tâm tại các xã biên giới có đồn biên phòng trong việc vận động, huy động người học chương trình xóa mù chữ. Xây dựng cơ chế hỗ trợ cho những người tự nguyện tham gia, hỗ trợ dạy xóa mù chữ cho người đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã, qua đó tạo động lực để thu hút những người có năng lực, có nhiệt huyết vì cộng đồng có cơ hội được cống hiến, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của Trung tâm.
     Sáu là, xây dựng Trung tâm học tập cộng đồng điển hình. Căn cứ vào đặc thù của địa phương là xã vùng núi với số lượng nhiều đồng bào dân tộc thiểu số (Vân Kiều, Pa Cô) sinh sống, nhiều bản sắc văn hóa riêng, việc khai thác những nét riêng độc đáo trong văn hóa của họ và đưa vào trong các nội dung sinh hoạt tại Trung tâm học tập cộng đồng sẽ một điểm nhấn chủ đạo, một mô hình điển hình tại địa phương, góp phần xây dựng Trung tâm với những nét đặc sắc riêng của một xã miền núi.
     Trung tâm học tập cộng đồng xã Đakrông đang từng bước khẳng định vai trò là cầu nối tri thức giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân vùng cao, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp theo phương châm “sát dân, gần dân” thì Trung tâm là địa chỉ tin cậy để thực hiện các nhiệm vụ tại địa phương, góp phần hướng đến xây dựng xã hội học tập, nâng cao dân trí đảm bảo người dân thực sự được thụ hưởng./.
     Tài liệu tham khảo:
     [1] Quyết định số 1716/QĐ – TTg, ngày 31/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chương trình nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đến năm 2030.
     [2] Quyết định số 09/2008/QĐ-BGDĐT, ngày 24/3/2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Trung tâm học tập công đồng tại xã, phường, thị trấn quy định
     [3] UBND xã Đakrông, Báo cáo số 342/BC- PVHXH ngày 15/10/2025 của Phòng Văn hóa – xã hội xã Đakrông về tình hình hoạt động văn hóa – xã hội trên địa bàn xã.